Czy dom na gaz spełni limit EP 70? Jak sprawdzić projekt przed zakupem

(dolna granica wg wzorów metodologii świadectw i danych klimatycznych MIiR dla Lublina i Warszawy; zaokrąglone w dół; sposób liczenia niżej)

Postaram się teraz obrazowo pokazać, skąd biorą się właśnie te liczby, jak szybko zrobić bardzo zgrubne obliczenia w telefonie, dlaczego nawet duża powierzchnia nie pomoże zmieścić się w normie i co trzeba zrobić przed zakupem projektu i rozpoczęciem budowy.

Dlaczego dom na gaz ma w świadectwie EP 120, choć projekt obiecywał 69?

Zaczyna się zawsze tak samo. Kupujesz projekt z katalogu, bo podoba Ci się bryła, a karta mówi: „zgodny z WT 2021, EP 69”. Architekt adaptuje projekt, budowa trwa rok albo dwa. Pod koniec zamawiasz świadectwo charakterystyki energetycznej, bo od 28 kwietnia 2023 r. trzeba je dołączyć do zawiadomienia o zakończeniu budowy (dane: MRiT, Pytania i odpowiedzi — świadectwa, aktualizacja 30.08.2023). Certyfikator, czyli inżynier uprawniony do sporządzania świadectw, liczy dom, który faktycznie stoi, z instalacją, która faktycznie jest w kotłowni, na danych klimatycznych dla Twojej lokalizacji. I wychodzi 120.

Do tego wyniku prowadzą w mojej praktyce trzy drogi, i tylko w jednej z nich winna jest budowa. Pierwsza droga: dom stoi dokładnie według projektu, a w projekcie obok kotła gazowego jest kominek, któremu w obliczeniach przypisano tyle ciepła, że na papierze grzeje niemal cały dom. Druga droga, w mojej praktyce najczęstsza: projekt od początku nie ma żadnego OZE, a w charakterystyce i tak stoi 69, bo obliczenia zawierają błędy (pominięte przegrody i mostki cieplne, źle policzona ciepła woda) albo opierają się na założeniach, których gotowy dom nie spełni. Trzecia droga to sytuacja, w której w projektowanej charakterystyce założono OZE, ale na etapie budowy lub adaptacji projektu zniknęły, na przykład z powodu oszczędności w budżecie.

Wskaźnik EP (energia pierwotna nieodnawialna) to wielkość określająca, ile nieodnawialnej energii straciła planeta, żeby Twój dom otrzymał niezbędną energię (sama energia plus jej dostarczenie). Na przykład dla gazu ziemnego wskaźnik wynosi 1,1, dla drewna 0,2, a dla energii słonecznej 0. Wynik dzieli się przez powierzchnię, żeby dało się porównać kawalerkę z willą:

Mówiąc prosto: dla każdego nośnika energii biorę roczne zużycie w domu ($Q_K$), mnożę przez jego współczynnik przeliczenia na energię pierwotną ($w_i$), dodaję energię elektryczną potrzebną pompom i sterownikom ($E_{el,pom}$) razem z jej współczynnikiem, a całość dzielę przez powierzchnię ogrzewaną ($A_f$). Współczynniki określa metodologia:

(dane: Rozporządzenie MRiT z 28.03.2023, Dz.U. 2023 poz. 697, tabela 1)

Dla nowego domu jednorodzinnego przepisy techniczno-budowlane ustalają granicę 70. Świadectwo nowego budynku porównuje uzyskane EP właśnie z nią i według wzoru świadectwa wynik nie powinien jej przekraczać (dane: Dz.U. 2023 poz. 697, wzór świadectwa, przypisy 10–11).

Czy dom z kotłem gazowym spełni WT 2021? Rachunek krok po kroku

Zaznaczam od razu: nie analizuję konkretnego projektu, rysunków ani konkretnego domu, bo dokładne obliczenia wykonuje się w specjalistycznym programie na precyzyjnych, rzeczywistych danych. Dysponuję tylko danymi dostępnymi na stronie sprzedaży dowolnego projektu, dlatego nie będę zgadywać, ile dokładnie wyniesie tam EP. Postaram się natomiast szybko wykryć projekty, na podstawie których nie da się zbudować domu z rzeczywistym EP 70 lub niższym. Robię to rachunkiem od dołu, czyli liczę najniższe EP, jakie taki dom w ogóle może mieć.

Inżynierowie mają na taką sytuację prosty trik. Pomyśl o ciężarówce przed niskim wiaduktem. Kierowca nie musi znać wysokości naczepy z dokładnością do milimetra. Wystarczy, że zmierzy ją tak, żeby wynik na pewno wyszedł za niski — a jeśli nawet ten zaniżony wynik jest wyższy niż wiadukt, to ciężarówka nie przejedzie. Tak samo zrobię z EP. Tam, gdzie metodologia zostawia wybór, wybiorę na korzyść projektu: straty zaniżę, zyski zawyżę. Tam, gdzie wyboru nie zostawia, policzę dokładnie według niej. Jeśli nawet wtedy wyjdzie ponad 70, wniosek jest jednoznaczny.

EP domu z kotłem gazowym składa się z trzech części: gaz na ogrzewanie, gaz na ciepłą wodę oraz prąd pomocniczy. Dwie z nich da się policzyć bez wiedzy o ścianach i oknach, i właśnie one zjadają większość limitu.

Krok 1: ciepła woda. Energia potrzebna do podgrzania wody jest proporcjonalna do jej masy i do przyrostu temperatury. To prawo kalorymetrii opisał w XVIII wieku Joseph Black:

Litr wody podgrzany z 10 do 55°C to 4,19 kJ/(kg·K) × 1 kg × 45 K ≈ 189 kJ, czyli około 0,05 kWh. Metodologia nie pyta, ilu masz domowników. Przyjmuje z góry 1,4 litra ciepłej wody na każdy m² dziennie, z korektą 0,9 na wyjazdy. Wzór z rozporządzenia to wzór Blacka rozpisany na rok:

(dane: Dz.U. 2015 poz. 376, wzór 61, tabela 27)

Jest to niepodważalny element obliczeń, ściśle uregulowany w metodologii i jednakowy dla domu o dowolnej powierzchni. Nie da się go policzyć inaczej, nie naruszając metodologii. Kocioł musi spalić więcej, niż trafi do kranu, bo ciepło gubi się w kotle, w zasobniku i w rurach, które po każdym prysznicu stygną w ścianach. Biorę najlepszą sprawność, na jaką pozwalają tabele metodologii: kocioł kondensacyjny (0,85) i zaizolowane przewody z cyrkulacją, której pracę ogranicza wyłącznik czasowy (0,80). Straty zasobnika pomijam, choć cyrkulacja w praktyce go wymaga — to kolejny prezent dla projektu. Razem 0,85 × 0,80 ≈ 0,68. Wtedy:

Z zasobnikiem wyszłoby ok. 46, a bez cyrkulacji tabele dają domowi jednorodzinnemu sprawność przesyłu tylko 0,60 i wynik ponad 50 (dane: Dz.U. 2015 poz. 376, tabele 9, 12, 14). Biorę 39.

Krok 2: prąd pomocniczy. Kocioł gazowy nie działa bez prądu. W nowym domu prawie zawsze grzeje przez ogrzewanie podłogowe, a ciepła woda krąży w obiegu cyrkulacyjnym, żeby w kranie nie trzeba było czekać na ciepłą. Każde z tych urządzeń ma w metodologii przypisaną moc na m² i liczbę godzin pracy w roku:

(dane: Dz.U. 2015 poz. 376, tabela 20)

Po przemnożeniu przez współczynnik prądu 2,5 wychodzi ok. 16 jednostek EP ($w_{el}$ — Dz.U. 2023 poz. 697). Ten składnik też liczy się na metr, więc też nie zależy od wielkości domu.

Krok 3: ile zostaje na ogrzewanie. Od limitu odejmuję wodę oraz prąd: 70 − 39 − 16 = 15. Dzielę przez współczynnik gazu: 15 / 1,1 ≈ 13,5 kWh/m² gazu spalonego w kotle. Mnożę przez najwyższą dopuszczalną sprawność ogrzewania podłogowego z kotłem kondensacyjnym (0,94 × 0,89 × 0,96 ≈ 0,80):

Dom na gaz z wentylacją grawitacyjną, żeby zmieścić się w 70, może potrzebować na ogrzewanie przez cały rok najwyżej ok. 11 kWh na m². W tym wzorze nigdzie nie występuje powierzchnia domu. Przy okazji paradoks metodologii: w obliczeniach pompa obiegowa w przypadku podłogówki zużywa więcej energii i pracuje przez więcej godzin w roku niż w przypadku grzejników (dane: Dz.U. 2015 poz. 376, tabela 20).

Krok 4: ile ogrzewania dom potrzebuje co najmniej. Bilans cieplny działa jak wanna z otwartym odpływem. Odpływem uciekają straty przez ściany i wentylację, a do wanny cały czas wpada coś za darmo: ciepło od ludzi, urządzeń i słońca. Kocioł dolewa resztę. To pierwsza zasada termodynamiki. Metodologia liczy ją miesiąc po miesiącu, przez cały rok: ogrzewanie pracuje w każdym miesiącu, w którym bez niego w domu byłoby chłodniej niż 20°C, a w miesiącu, w którym darmowe ciepło pokrywa straty, wychodzi zero. Z tego wynika ograniczenie, które jest podstawą całego rachunku: darmowego ciepła nie da się wykorzystać w więcej niż 100% (metodologia mnoży zyski przez współczynnik wykorzystania, który nigdy nie przekracza 1), więc w każdym miesiącu potrzeba ogrzewania jest co najmniej równa stratom minus wszystkie zyski, a nie mniej niż zero:

Słowami: dla każdego miesiąca współczynnik strat domu na metr ($H_{tr}$ przez przegrody, $H_{ve}$ przez wentylację, w watach na kelwin) razy „ile stopni zimniej na zewnątrz × ile godzin”, minus zyski wewnętrzne i słoneczne; ujemne wyniki liczę jako zero i sumuję dwanaście miesięcy. Co przyjmuję i na czyją korzyść:

Dane klimatyczne to typowe lata meteorologiczne ministerstwa, te same, których trzeba użyć przy sporządzaniu świadectwa (dane: MIiR, Dane do obliczeń energetycznych budynków, TMY 1971–2000). Zyski wewnętrzne metodologia przyjmuje jako stałe 6,8 W na m² przez całą dobę (tabela 26), czyli ok. 5 kWh/m² w każdym miesiącu. Słońce przy wszystkich oknach na południe dokłada od ok. 1,5 kWh/m² w grudniu do ok. 6 w lipcu (szkło zajmuje 70% powierzchni okna, g = 0,6, czyli współczynnik 0,42 bez zacienienia).

Teraz konkretny dom. Wziąłem kartę popularnej parterówki z katalogu: 67,7 m² ogrzewanej powierzchni, 88,7 m² zabudowy, gaz, wentylacja grawitacyjna, EP 69,11. Jej straty przez przegrody da się policzyć z kartki:

(dane wymiarowe: karta projektu katalogowego; $U$ stropu, podłogi, okien i drzwi graniczne — WT 2021, załącznik nr 2, pkt 1.1–1.2; ściana lepsza od wymagań, jak w większości nowych domów; współczynniki redukcji wg Polskiej Normy)

W wentylacji grawitacyjnej nie ma czego naciągać. Metodologia liczy ją z dwóch składników i oba zależą tylko od rodzaju budynku i jego kubatury. Pierwszy to strumień podstawowy: 0,31 litra świeżego powietrza na sekundę na każdy m². Drugi to infiltracja przez nieszczelności: bez próby szczelności 0,2 wymiany powietrza na godzinę w całej kubaturze (dane: Dz.U. 2015 poz. 376, wzory 68–70, tabela 24). Ogrzanie metra sześciennego powietrza o 1 stopień to 1200 J, a wysokość przyjmuję niską, 2,4 m — mniej niż 2,5 m, których przepisy wymagają w pokojach poza poddaszem, więc kubatura, a z nią infiltracja, wychodzi mniejsza niż w realnym domu (dane: WT 2021, § 72 ust. 1):

Po próbie szczelności infiltrację liczy się z jej wyniku, ale w domach z wentylacją grawitacyjną rzadko kto ją robi.

Składam: współczynnik strat na metr to 0,71 + 0,53 ≈ 1,24 W/(m²K). Liczę miesiąc po miesiącu dla Lublina. Od kwietnia do września darmowe ciepło pokrywa straty i te miesiące dają zero. W pozostałych miesiącach straty wynoszą ok. 102 kWh/m², a darmowego ciepła jest ok. 43. Zostaje ok. 59 kWh/m². W Warszawie ogrzewanie pracuje do kwietnia: straty ok. 107, darmowe ciepło ok. 54, zostaje ok. 54.

Budżet wynosił ok. 11. Dom potrzebuje ok. 54–59, czyli mniej więcej pięć razy więcej. Gdybym zupełnie wyrzucił z rachunku podłogę, jakby dom wisiał w powietrzu bez strat do gruntu, wyszłoby co najmniej 30–35. Nadal trzy razy za dużo. Przeliczam z powrotem na EP. Żeby granica pozostała dolna, zaokrąglam te wartości w dół do 55 i 50: 55 + 55 / 0,80 × 1,1 ≈ co najmniej 130 w Lublinie i 55 + 50 / 0,80 × 1,1 ≈ co najmniej 123 w Warszawie. Dla tak małej parterówki to górna część przedziału, który widzę w świadectwach, i zgadza się to z fizyką z następnego rozdziału: mały dom ma najwięcej przegród na metr podłogi.

Dla wyobraźni jeden miesiąc. W styczniu (średnio −2,6°C w Lublinie) ten dom traci, nawet przy wszystkich odcięciach, ok. 21 kWh/m², a dostaje za darmo najwyżej ok. 7. Sam styczeń zjada więc ok. 14 — więcej niż cały roczny budżet.

Czy duży dom na gaz zmieści się w EP 70?

Często pada argument, że duży dom rozwiązuje problem. Jest w tym część prawdy: im większa powierzchnia domu, tym niższe EP. Galileusz opisał w 1638 roku, że gdy powiększasz bryłę, jej powierzchnia rośnie wolniej niż objętość. Dlatego słoń nie potrzebuje futra, a mysz musi jeść niemal bez przerwy, i dlatego duży ziemniak stygnie wolniej niż frytki. Dom traci ciepło „skórą” (ścianami, dachem, podłogą, oknami), a wskaźnik liczy się na metr podłogi. Przepływ ciepła przez przegrodę opisuje prawo Fouriera, w budownictwie zapisywane przez współczynnik przenikania $U$, czyli miarę jakości „kurtki” domu:

O tym, ile skóry przypada na metr podłogi, decyduje stosunek $A_{env}/A_f$. Dla prostokątnego domu (proporcja boków 1,3, ściana 2,9 m, powierzchnia netto 80% zabudowy) da się go wyprowadzić w dwóch krokach: podłoga i strop dają razem stałe 2,0 m² na każdy m², a ściany rosną z obwodem, czyli jak pierwiastek z powierzchni:

Tu widać, dlaczego metraż pomaga tak mało. W parterówce każdy metr podłogi ciągnie za sobą metr płyty na gruncie i metr stropu pod dachem, i tych 2,0 m² skóry nic nie zmniejszy. Maleją tylko ściany, i to jak odwrotność pierwiastka: czterokrotnie większy dom ma ścian na metr dwa razy mniej, a nie cztery razy.

Wentylacja nie ma żadnego efektu skali. Strumień podstawowy liczy się na m² podłogi, a infiltracja na m³ kubatury, czyli też proporcjonalnie do podłogi, więc wyliczone wyżej 0,53 W/(m²K) jest identyczne w domu 60 i 400 m². Te same odcięcia co wcześniej, dla typowych brył:

(obliczenia własne; ściany $U$ = 0,12, pozostałe przegrody na granicy WT 2021, bez mostków cieplnych)

Czterokrotne powiększenie domu obniża straty przez przegrody na metr o jedną szóstą do jednej czwartej. Wentylacja stoi w miejscu i przy dużych domach odpowiada już za połowę strat albo więcej. Efekt skali jest więc prawdziwy, ale działa na część rachunku, która i tak jest za duża. Tak wygląda dolna granica EP w zależności od metrażu:

Ten wykres trzeba czytać inaczej niż zwykle. Linie pokazują najlepszy wynik, jaki dom osiągnąłby przy założeniach naciągniętych na jego korzyść. Prawdziwy wynik jest wyżej, i to wyraźnie, bo wszystkie pominięte straty istnieją. Do jakiego metrażu zgrubny rachunek rozstrzyga sprawę na pewno:

(obliczenia własne; „wykluczone do X” = nawet dolna granica EP przekracza 70; powyżej X zgrubny rachunek nie rozstrzyga i potrzebne są pełne obliczenia charakterystyki energetycznej)

Hasło „duży dom, więc niskie EP” jest prawdziwe co do kierunku, ale nie co do skali. W świadectwach widzę to samo: większe domy na gaz wypadają lepiej od małych, ale bez OZE różnica rozgrywa się daleko od 70. Z kolektorami i rekuperacją dom na gaz może zmieścić się w 70, z wyjątkiem małych parterówek, i tam karta projektu może mówić prawdę. Z samymi kolektorami przy wentylacji grawitacyjnej — nie. Bez OZE — tym bardziej.

Dlaczego EP w świadectwie jest wyższe niż w projekcie?

Wracam do parterówki z karty. Żeby wyszło 69,11 bez OZE, dom musiałby potrzebować na ogrzewanie najwyżej ok. 10 kWh/m². Nawet przy wszystkich odcięciach potrzebuje co najmniej 50–55. Żadne rozsądne przesunięcie założeń tej przepaści nie zamknie. Jak więc projekt dochodzi do 69 na papierze? W projektowanych charakterystykach energetycznych, które widziałem w swojej praktyce, powtarzają się te same trzy drogi.

Droga 1: kominek, który na papierze grzeje cały dom. To najbardziej podstępny przypadek, bo dom stoi dokładnie według projektu. Kominek spala drewno, czyli biomasę, a biomasa ma współczynnik 0,2 zamiast 1,1. Jeśli w obliczeniach przypisze się mu dużą część ogrzewania, EP spada. Metodologia pozwala podzielić ogrzewanie między dwa źródła według udziałów $X$ (dane: Dz.U. 2015 poz. 376, wzór 42), więc energia pierwotna na ogrzewanie to:

Mówiąc prosto: część ciepła $(1-X)$ daje kocioł gazowy, i każda jej kilowatogodzina kosztuje 1,1 / 0,80 ≈ 1,37 jednostki EP. Część $X$ daje kominek, który ma niską sprawność (0,70 spalania i 0,70 wykorzystania ciepła w pomieszczeniu, według tabel metodologii), ale niski współczynnik biomasy, więc jego kilowatogodzina kosztuje 0,2 / 0,49 ≈ 0,41 (dane: Dz.U. 2015 poz. 376, tabele 2 i 3; $w_i$ — Dz.U. 2023 poz. 697). Ciepłej wody kominek nie grzeje, więc 39 za c.w.u. oraz 4,5 za prąd do przygotowania c.w.u. pozostają bez zmian. Natomiast 11,5 za prąd do systemu c.o. zmniejsza się proporcjonalnie do udziału kotła gazowego w ogrzewaniu. Podstawiam dolną granicę potrzeb tej parterówki:

(obliczenia własne; wartości EP to dolna granica przy założeniach z rozdziału o rachunku od dołu; EU jak w Kroku 4, zaokrąglone w dół do 5: 59 → 55, 54 → 50)

Ta parterówka zmieści się w 70 dopiero wtedy, gdy kominek pokryje ok. 89% zapotrzebowania na ogrzewanie w Warszawie i 93% w Lublinie. Kominek stoi w salonie. Sypialnie za zamkniętymi drzwiami, łazienka i korytarz na drugim końcu domu grzeją się z kotła. Kiedy liczę świadectwo gotowego domu, muszę przyjąć udział, który kominek realnie pokrywa, a nie ten, który był potrzebny do wyniku w karcie. I wtedy wynik wraca do przedziału 100–130.

Droga 2: projekt bez OZE, policzony z błędami i na założeniach. Tu w kotłowni od początku jest tylko kocioł gazowy, a w charakterystyce i tak stoi 69. Dom też stoi dokładnie według projektu. Rozjazd bierze się z błędów i założeń w obliczeniach; założenia w świadectwie gotowego domu trzeba zastąpić stanem faktycznym:

(szacunki własne z wzorów metodologii, Dz.U. 2015 poz. 376; ostatni wiersz — dane z karty projektu)

Z rozdziału o rachunku od dołu wiadomo jednak, że nawet wszystkie te założenia naraz nie sprowadzą domu z gazem i grawitacją do 70. Jeśli w karcie projektu bez OZE stoi 69, to w obliczeniach musi siedzieć coś więcej niż korzystne zaokrąglenia.

W mojej praktyce najczęściej w takich charakterystykach po prostu nie policzono fragmentów przegród, na przykład kawałka ściany albo stropu nad częścią domu, pominięto mostki cieplne albo źle policzono ciepłą wodę. Skalę takiego braku da się sprawdzić rachunkiem. Żeby parterówka z karty wyszła na 69 bez OZE przy wentylacji policzonej zgodnie z metodologią, z bilansu musiałoby zniknąć 80–90% strat przez przegrody. Gdyby dodatkowo pominięto infiltrację, wciąż ok. 60%. Jeden zapomniany kawałek ściany tego nie wyjaśni. Wynik 69 wymaga kilku takich uproszczeń naraz (obliczenia własne, dolna granica jak w rozdziale o rachunku od dołu).

Droga 3: OZE wycięte na budowie. Projektant uwzględnia kolektory, karta pokazuje ikonkę „OZE”, a kupujący widzi „ogrzewanie gazowe” i nie wie, że kolektory są warunkiem zgodności z prawem, a nie dodatkiem do wyboru. Na budowie wypadają z budżetu jako pierwsze, a kolektory na połowę ciepłej wody to ok. 18 jednostek EP w każdym domu (ok. 19,5 mniej za gaz, minus ok. 1,5 za prąd pompy solarnej), bo cały składnik wody liczy się na metr. Podobnie działa zasobnik postawiony zamiast kotła dwufunkcyjnego: na papierze drobna zmiana w kotłowni, w świadectwie ok. 7 jednostek więcej, a przy długich przewodach bez cyrkulacji nawet ok. 20.

Co zrobić, gdy świadectwo nowego domu pokaże EP powyżej 70?

Do zawiadomienia o zakończeniu budowy dołącza się świadectwo charakterystyki energetycznej domu i oświadczenie kierownika budowy, że dom wykonano zgodnie z projektem i przepisami. Wyjątek dotyczy domów o powierzchni zabudowy do 70 m² budowanych na własne potrzeby: oświadczenie składa wtedy sam inwestor, a świadectwa do zawiadomienia się nie dołącza. Dom z przykładu ma 88,7 m² zabudowy, więc pełny obowiązek go dotyczy.

(dane: MRiT, Pytania i odpowiedzi — świadectwa, aktualizacja 30.08.2023; ustawa o charakterystyce energetycznej budynków, art. 11, Dz.U. 2024 poz. 101; praktyka autora)

Zakres sprawdzenia przy zawiadomieniu zależy od lokalnego PINB-u. Jedne urzędy sprawdzają tylko, czy świadectwo dołączono, inne kontrolują współczynniki $U$ przegród albo sam warunek EP ≤ 70 (do 75, gdy chłodzona jest cała powierzchnia: WT 2021 dodaje wtedy $\Delta EP_C = 5 \cdot A_{f,C}/A_f$). U naszych klientów EP powyżej 70 nie zawsze blokowało zakończenie budowy — ale to nie jest reguła, na którą można liczyć przy zakupie projektu. Świadectwo z EP 120 leży w aktach budowy, oświadczenie o zgodności z przepisami jest podpisane, a ministerstwo mówi wprost, że taki dom trzeba doprowadzić do zgodności. W gotowym budynku, czyli najdrożej.

Co realnie da się dołożyć przy gazie i o ile to zgrubnie obniża EP:

(szacunki własne wg Dz.U. 2015 poz. 376, tabela 20; $w_i$ — Dz.U. 2023 poz. 697)

Z tabeli wykluczeń wynika rzecz nieprzyjemna: przy wentylacji grawitacyjnej same kolektory nie wystarczą w żadnym typowym domu, a parterówka w Lublinie do ok. 140 m² nie zmieści się w 70 nawet z kolektorami i rekuperacją. Wtedy zostaje zmiana źródła ciepła.

Jak sprawdzić projekt domu na gaz przed zakupem?

Żeby sprawdzić projekt, wystarczy poprosić o projektowaną charakterystykę energetyczną (nie kartę katalogową) i przejść po kilku liczbach. To te same punkty, na których potem nie przechodzą świadectwa gotowych domów.

(dane: Dz.U. 2023 poz. 697; obliczenia własne)

Test w minutę: czy EP z karty projektu na gaz jest realne?

Test zajmuje minutę i mieści się w kalkulatorze telefonu. Odwraca rachunek od dołu z drugiego rozdziału: zamiast liczyć najniższe możliwe EP domu, sprawdza, ile ogrzewania zostawia projektowi EP z karty. Dotyczy domu z kotłem gazowym i wentylacją grawitacyjną.

1. Weź EP z karty projektu albo z projektowanej charakterystyki energetycznej. Przykład: parterówka z karty, EP 69,11.
2. Odejmij 55. Tyle zajmuje ciepła woda w najlepszym wariancie (39) i prąd pomocniczy dla podłogówki z cyrkulacją (16), takie same w każdym domu: 69,11 − 55 = 14,11.
3. Podziel przez 1,1, czyli współczynnik gazu na energię pierwotną: 14,11 / 1,1 ≈ 12,8 kWh/m² gazu.
4. Pomnóż przez 0,80, czyli najwyższą dopuszczalną sprawność ogrzewania: 12,8 × 0,80 ≈ 10 kWh/(m²·rok). To maksymalne zapotrzebowanie na ogrzewanie, jakie projekt musiałby mieć bez OZE.
5. Porównaj wynik z 30. Jeśli wychodzi poniżej 30, a wentylacja jest grawitacyjna, to w domu do ok. 200 m² EP z karty opiera się albo na OZE, które musi się znaleźć na budowie, albo na założeniach, których świadectwo gotowego domu nie powtórzy. Dla porównania: rachunek od dołu daje typowemu domowi z wentylacją grawitacyjną co najmniej 30 (duży dom piętrowy) do ok. 55 (mała parterówka).

Metraż nie wpływa na wynik testu. Ten sam rachunek możesz zrobić niżej, wpisując EP z karty swojego projektu:

Jeśli projekt, który Ci się podoba, nie przechodzi tego testu, masz dwie drogi. Pierwsza: wpisać kolektory, rekuperację i lepszą izolację do budżetu budowy od pierwszego dnia i sprawdzić w tabeli wykluczeń, czy przy Twoim metrażu i bryle to w ogóle ma szansę. Druga: zmienić źródło ciepła, zanim projekt trafi do adaptacji. Obie są tańsze niż poprawianie EP w gotowym domu.

Jak dokładny jest ten rachunek?

Nie wyznaczam EP konkretnego domu, bo do tego potrzebne są pełne obliczenia charakterystyki energetycznej na kompletnej dokumentacji, w programie, który liczy każdą przegrodę i każdy mostek. Pokazuję natomiast, że nawet w najlepszym razie EP nie spadnie poniżej tej granicy, bo każde założenie, które dało się wybrać, przesunąłem na korzyść projektu, a resztę policzyłem tak, jak każe metodologia.

Granicę sprawdziłem na czymś, czego sam nie liczyłem: na niezależnych obliczeniach charakterystyki energetycznej dwóch domów 115 i 252 m² z kotłem gazowym i wentylacją grawitacyjną, wykonanych w specjalistycznym programie obliczeniowym na danych klimatycznych Warszawy. Pełne obliczenia dały tam EP 129 i 106. Moja dolna granica dla tych domów, policzona na tych samych założeniach co tam (grzejniki, ciepła woda bez cyrkulacji, przegrody na granicy WT 2021, szczelność po próbie, kubatura z poradnika), to ok. 98 i 86, czyli o 20–25% mniej (dane porównawcze: Poradnik POBE WT 2021, akt. 3.0, tabela 5).

Trzy źródła prowadzą do tego samego wniosku: rachunek od dołu (co najmniej 95–125 dla typowych domów), pełne obliczenia innych autorów (106 i 129) i moje własne świadectwa (zwykle 100–130). Razem zostawiają bardzo mało miejsca na 69 z karty katalogowej.

Ograniczenia rachunku: Bryłę uprościłem do prostokąta, a realne domy z wykuszami, lukarnami i załamaniami mają więcej skóry i mostków, więc wypadają gorzej. Stratę do gruntu przybliżyłem współczynnikiem redukcji z normy zamiast pełnej procedury. Dwie rzeczy mogą granicę obniżyć: udana próba szczelności (o ok. 9) oraz strop, podłoga i okna lepsze od wymagań (o 6–13). Sprawdziłem je także razem: dom na gaz z wentylacją grawitacyjną bez OZE i tak nie schodzi poniżej ok. 74 przy żadnym metrażu do 1200 m².

Źródła

Źródła podstawowe

• Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 28 marca 2023 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku (Dz.U. 2023 poz. 697), wraz ze wzorem świadectwa
• MRiT, Pytania i odpowiedzi — świadectwa charakterystyki energetycznej, aktualizacja 30.08.2023
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków, tekst jednolity (Dz.U. 2024 poz. 101)
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (WT 2021), tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 1225: § 72 ust. 1 — wysokość pomieszczeń; § 329 ust. 1–2 — limit EP i dodatek $\Delta EP_C$ na chłodzenie; załącznik nr 2, pkt 1.1–1.2 — graniczne $U$ przegród, okien i drzwi
• GUS, Zużycie energii w gospodarstwach domowych w 2024 r., 09.01.2026
• Świadectwa energetyczne w liczbach: analiza 1,7 mln świadectw z rejestru (2023–2025), 24kw.pl, 27.10.2026 — opracowanie własne na podstawie wykazu świadectw z centralnego rejestru charakterystyki energetycznej budynków (dane.gov.pl, 12.2025)
• K. Kurowski, M. Kondraciuk, Jak spełnić wymagania, jakim powinny odpowiadać budynki od 2021 roku?, Poradnik POBE, akt. 3.0, tabela 5 — niezależne obliczenia dwóch domów, użyte do weryfikacji dolnej granicy
• Karta projektu katalogowego (dane anonimizowane)

Metodologia i dane klimatyczne

• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (Dz.U. 2015 poz. 376)
• MIiR, Dane do obliczeń energetycznych budynków — typowe lata meteorologiczne 1971–2000, stacje Lublin-Radawiec (12495) i Warszawa-Okęcie (12375)
• PN-EN ISO 13790, Energetyczne właściwości użytkowe budynków — Obliczanie zużycia energii na potrzeby ogrzewania i chłodzenia — współczynnik wykorzystania zysków ciepła, do którego odsyła wzór 52 metodologii

Praktyka autora i prace klasyczne

Ponad 850 świadectw charakterystyki energetycznej wystawionych przez autora — źródło przedziału 100–130 i obserwacji opisanych we wstawkach „Z praktyki inżyniera”.

Prawa i klasyczne prace przywołane w tekście: kalorymetria i ciepło właściwe (J. Black, XVIII w.); prawo przewodzenia ciepła (J. Fourier, Théorie analytique de la chaleur, 1822); prawo kwadratu i sześcianu (G. Galilei, Dwie nowe nauki, 1638); pierwsza zasada termodynamiki.